Wszystkie gady ze strefy umiarkowanej cyklicznie zapadają w sen zi- mowy, zdarza się to też w czasie krótkiej zimy na północy Afryki. Istnieje pogląd, że okresowe obniżenie tempa metabolizmu jest fizjologicznym od- poczynkiem organizmu i wydłuża czas życia. Z drugiej strony aktywność gadów w tropikach pozostaje niezmienna przez cały rok, a mimo to doży- wają one sędziwego wieku, czasem nawet dłuższego niż ich pobratymcy z chłodniejszych okolic. Okres zimy jest też okazją do naturalnej selekcji — osobniki słabe i chore nie budzą się już więcej. Odrętwienie zimowe jest oczywiście wynikiem konieczności, a nie po- trzeby gadów. Na ogół więc praktykuje się utrzymywanie żółwi w atmosfe- rze sztucznego lata także w zimie. Wydaje się jednak, że w czasie ewolu- cyjnej adaptacji gatunku wytworzyła się biologiczna „pamięć", działająca nawet wtedy, gdy warunki zewnętrzne nie zmieniają się. Wielokrotnie ob- serwowano u żółwi terraryjnych zmiany zachowania się w okresie późnej je- sieni i zimy — apatia, brak apetytu itp. Niektóre usiłowały zapaść w letarg mimo zachowania optymalnej temperatury w terrarium. Opisano nawet śmierć zwierząt, którym uniemożliwiono sen zimowy. Te objawy mają prawdopodobnie związek z wahaniami poziomu hormonów, sterujących procesem metabolizmu. Okres snu zimowego jest też bezpośrednio związa- ny z rozwojem komórek płciowych, a co za tym idzie — z rozpoczęciem wiosennych godów żółwi i rozmnażaniem. Problem utrzymania żółwi w aktywności i ewentualnego wpływu bra- ku hibernacji na ich kondycję jest w dalszym ciągu przedmiotem dyskusji specjalistów. Niektórzy herpetolodzy są temu przeciwni i uważają, iż trud- no jest stworzyć w domu warunki dla bezpiecznego zimowania żółwia. Inni uważają za słuszne zachowanie naturalnego rytmu biologicznego gada. Na pytanie zimować czy nie zimować żółwia, każdy terrarysta odpowiedzieć musi sobie sam. Autorzy od lat z powodzeniem zimują swoje żółwie, pochodzące z ba- senu Morza Śródziemnego, wydłużając eksperymentalnie czas hibernacji do ponad 4 miesięcy. Średnia temperatura pomieszczenia, w którym żółwie będą spały wahać się powinna w granicach 4°C—6°C. W praktyce dopuszczalny jest krótkotrwały nieznaczny spadek lub wzrost temperatury, jednak nie poniżej 0°C (grozi to przemarznięciem) i nie powyżej 8—10°C, kiedy to proces hi- bernacji zostanie zakłócony, a żółw przejdzie w stan częściowej aktywności, co na dłuższą metę jest dla niego wyniszczające. Wilgotność powietrza powinna być znaczna — do 80%. Takie warunki panują np. w czasie ła- godnych na ogół zim na południu Europy. Przy zimowaniu żółwi stepo- wych zaleca się nieco niższą temperaturę i mniejszą wilgotność powietrza. Pojemniki do zimowania (skrzynki, pudełka) napełniamy piaskiem, zmieszanym z torfem lub ziemią. Na wierzchu umieszczamy grubą warstwę mchu, suchych liści, ewentualnie siana. Najlepszym miejscem jest nie og- rzewana, wilgotna piwnica lub niezbyt suchy strych. Pojemniki ustawiamy z dala od okienek (przeciągi, skoki temperatury) i nie na podłodze. Powinny być zabezpieczone przed dostępem kotów lub szczurów. Dla zwiększenia wilgotności wstawiamy płaskie naczynie z wodą i co dziesięć dni sprysku- jemy wierzchnią warstwę zimownika, jednak niezbyt obficie, aby liście czy mech nie były mokre. Przy okazji przeprowadzamy kontrolę stanu zi- mowanych zwierząt. Jeżeli są niespokojne, zdradzają chęć ruchu itp., należy sprawdzić warunki (wilgotność, temperatura) i w krańcowym przypadku przerwać zimowanie, stopniowo doprowadzając do normalnych warunków życiowych. Żółwiom wodnym dobrze jest wstawić płytki basenik z wodą przykry- ty gałęziami i kawałkami kory, gdyż mogą zechcieć przetrwać zimę właśnie tam. W przypadku łagodnej zimy i braku odpowiedniego pomieszczenia można zaryzykować zimowanie żółwi na balkonie. Przy spadku temperatury poniżej krytycznej, należy jednak zastosować ogrzewanie lub przenieść zi- mownik w inne miejsce. Przygotowanie żółwia do zimowania powinno imitować skrócony proces zmiany pory roku na zimową. W ciągu 4—3 tygodni przed rozpoczęciem hibernacji stopniowo ogra- niczamy karmienie, aplikując jednocześnie codzienne, niezbyt gorące kąpie- le. W okresie tym podajemy dodatkowe porcje witamin (dawkowanie omó- wione w rozdziale pt. „Jak żywić żółwie"). Na 15 dni przed włożeniem do zimownika, przestajemy podawać żółwiowi karmę, a na 10 — urządzamy ostatnią, dość chłodną kąpiel. Ma ona na celu sprowokowanie ostatniego wypróżnienia — niezwykle ważnego w procesie przygotowań do hibernacji. Treść pokarmowa zalegająca jelita może zacząć fermentować i doprowadzić do zaburzeń. Skorupę można nasmarować wazeliną, zmieszaną z maścią przeciwgrzybiczną. Uchroni to pancerz przed grzybicą w warunkach pod- wyższonej wilgotności. Temperaturę powietrza ograniczamy stopniowo w okresie ostatnich 10 dni. Rozpoczynamy od wyłączenia ogrzewania terrarium. Po kilku dniach wyeliminujemy ogrzewanie całego pomieszczenia (zakręcimy centralne og- rzewanie itp.). Coraz szerzej otwieramy okna w pomieszczeniu (uwaga na przeciągi w terrarium!) początkowo tylko w dzień, następnie także w nocy. W ciągu ostatnich 3—4 dni przekładamy żółwia do zimownika, aby zdążył się wygodnie zakopać. Ostatnim etapem jest umieszczenie zimownika w miejscu jego przeznaczenia. Czas zimowania wynosi na ogół 8 tygodni, nie powinien zaś przekra- czać 10. Układamy żółwia do snu na początku grudnia, budzimy zaś na początku lub w połowie lutego. Długość zimowania powinna zależeć od strefy klimatycznej, z której zwierzę pochodzi. Niejednokrotnie ten sam gatunek ma bardzo szeroki za- sięg występowania. Przy zakupie należy więc zebrać możliwie dużo infor- macji na ten temat i zastosować odpowiedni czas hibernacji, proporcjonalny do warunków klimatycznych w danej części świata. Dehibernację przeprowadzamy również w czasie około 10 dni, prze- nosząc żółwia z powrotem do terrarium i stopniowo przywracając poprzed- nie warunki. Przy budzeniu żółwia unikamy gwałtownych zmian tempera- tury. Wystarczy wykonać podobne czynności jak w przygotowaniu do hi- bernacji, tylko w odwrotnej kolejności. Ciepłe kąpiele stosowane po osiągnięciu w terrarium optymalnej temperatury wpłyną pobudzająco na organizm zwierzęcia i przyspieszą jego powrót do pełnej aktywności. Poda- jemy szczególnie bogate i urozmaicone pożywienie, aby zwierzę uzupełniło szybko straty masy. W przypadku braku łaknienia zastosujemy kilkakrotnie karmienie przymusowe, żeby pobudzić do pracy system trawienny. Warunkiem pomyślnego zimowania jest doskonały stan zdrowia żół- wia. Przy podejrzeniu choroby, osłabieniu, niedostatecznej wadze — rezyg- nujemy z zimowania. Nie zimujemy też osobników bardzo młodych, świeżo nabytych, nie w pełni zaaklimatyzowanych lub w okresie rekonwalescencji.